جهان یکه نگار

نقش امر به معروف و نهی از منکر در سیاست جنایی اسلام

 

 

در مکتب اسلام، افراد به گونه ای تربیت می شوند که بر اساس تعلیم وآموزش جهان بینی جامع دینی پس از اسلام آوردن و درک صحیح از معارف اسلامی، ایمان و عشق و گرایش نسبت به اهداف و آرمان های دینی در آن ها شکل می گیرد

 

 در مکتب اسلام، افراد به گونه ای تربیت می شوند که بر اساس تعلیم وآموزش جهان بینی جامع دینی پس از اسلام آوردن و درک صحیح از معارف اسلامی، ایمان و عشق و گرایش نسبت به اهداف و آرمان های دینی در آن ها شکل می گیرد و در نهایت در مرحله ی تقوی و حدّ عملی دین، بار سنگین رسالت و مسئولیت همگانی بر دوش تمامی افراد جامعه ی اسلامی گذاشته می شود، به گونه ای که همگی در مقابل یکدیگر صاحب حق و تکلیف می شوند و سرنوشت فرد و جامعه در این نظام اجتماعی به هم گره می خورد و مصالح و مفاسد آن ها به هم پیوسته می شود. فرضیه ی مهم و همگانی امر به معروف و نهی از منکر در چنین زمینه ای مطرح می شود و متکی بر مبانی ویژه ای است و اهداف مشخصی را هم دنبال می کند و در هر شرایطی با توجه به بیّنات، کتاب و میزان این اصل در کار اصلاح زنان و مردان و کلیه ی آحاد جامعه، نقش موثری ایفا نموده و از کارآمدی ویژه ای هم برخوردار است. مبنای این فرضیه می تواند بینش، بصیرت و عشق به این حقیقت باشد که سرنوشت انسان ها در جامعه به هم گره خورده است و هر کس به اندازه ی استعداد، امکانات و توانایی های خود در مقابل سایر افراد جامعه مسئولیت و تعهد دارد و نمی تواند نسبت به مصالح و مفاسد هم نوعان خود بی تفاوت باشد. از طرف دیگر فرد با این کار، نعمت ها و امکانات خدادای را در راه صحیح مصرف نموده و از هرز رفتن آنها جلوگیری می نماید. هدف از اجرای این اصل الهی می تواند تحقق خیر و صلاح و نظم و عدالت و رفاه و امنیت در جامعه باشد و از ظلم و فساد وهرج و مرج و بی نظمی و جرم و جنایت و درهم ریختن روابط سالم ونظام های صالح اجتماعی جلوگیری نماید.

 

ضمن آنکه در سایه ی اجرای این اصل، رشد و فلاح و رستگاری افراد جامعه می تواند تا حد امکان تأمین شود. پیاده شدن اصل همگانی امربه معروف و نهی از منکر به صورت خودجوش و با مشارکت نهادهای مردمی و ملی، بزهکاری و انحرافات فردی واجتماعی را به حداقل ممکن می رساند. شاید هیچ نهاد و تدبیر دیگری تا این اندازه در کنترل بزهکاری زنان و مردان جامعه تأثیر گذار نباشد و این از امتیازات و ویژگی های اختصاصی مکتب اسلام به شمار می آید.

 

به هر حال در این مقاله سعی بر این است که آثار مثبت کارکرد این نهاد در سیاست جنایی اسلام و در کنترل بزهکاری افراد جامعه از جهات مختلف مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد و روش ها و مراحل پیاده شدن این اصل و خصوصیات کسانی که مبادرت به انجام این تکلیف الهی می نمایند مورد بحث و بررسی قرار گیرد.

 

لازم به ذکر است این مبحث می تواند از منظر علم اخلاق، علم کلام، علم فقه و حقوق مورد مطالعه و تحقیق قرار گیرد که در این تحقیق بیشتر نگاه فقهی و حقوقی مورد توجه قرار گرفته است.

 

 معنای لغوی و اصلاحی امر به معروف و نهی از منکر

 

الف : معنای لغوی عبارت «امربه معروف و نهی از منکر» از چهار واژه تشکیل شده که به شرح هر یک می پردازیم.

 

1.  امر : برای واژه ی امر در کتب عربی دو معنا ذکر نموده اند: یکی کار و دیگری دستور و فرمان. جمع اولی (اگر به معنای کار) ، امور جمعی و جمع دومی ( امر به معنای دستور و فرمان) ، او امر است. گاهی امر از مقوله ی گفتار وسخن است که در این صورت به معنای فرمان و دستور به کار می رود و گاهی امر فعل و عمل است که در این صورت به معنای کار و * است . در بحث امر به معروف و نهی از منکر، امر قولی مراد است که همان دستور و فرمان باشد.

 

2.     نهی : نهی به ترک کاری را کردن، منع نمودن، جلوگیری به عمل آوردن از کاری معنی شده است.

 

3.  معروف : در لغت نامه های فارسی معروف به معنی شناخته شده و کار نیک و پسندیده آمده است ولی در لغت نامه های عربی گفته اند، معروف هر آن چیزی است که عقل و شرع آن را نیک و خوب بداند و معروف اسم جامعی است که هر چیزی که موجب اطاعت خداوند و نزدیک شدن به او و احسان به مردم می شود را در بر می گیرد..

 

4.  منکر : منکر در لغت فارسی به معنای کار زشت و ناپسندیده و ناشایست آمده است. در لغت عربی منکر هر آن چیزی است که عقل و شرع آن را زشت و ناپسند شمرده و آن را تحریم نمایند.

 

ب : معنای اصلاحی با در نظر گرفتن تمامی تعاریف به عمل آمده از دو واژه ی معروف و منکر در شرع ، می توان گفت که معروف، یعنی هنجارها و ارزش ها و فرائض و احکام و عقاید ناب و صحیح دینی که از سرچشمه ی زلال وحی نشأت گرفته و مورد تأیید عقل سلیم نیز هست و منکر هر نوع عقیده ی باطل و یا کار زشت و ناپسندی است که عنوان گناه، جرم، جنایت، کج روی و انحراف را نیز می توان بر آن اطلاق نمود و در شریعت از آن نهی شده است و برای آن مجازات و عقاب دنیوی و اخروی در نظر گرفته شده و حکم به تحریم آن شده و عقل سلیم نیز با آن مخالفتی ندارد هر چند که حکمت و فلسفه ی آن را نیز نداند.

 

ادله ی امر به معروف و نهی از منکر

 

ادله ی اربعه که منابع فقه اسلامی به شمار می آیند، هر یک به سهم خود به ضرورت و وجوب اصل امر به معروف و نهی از منکر دلالت دارند. این ادله ی چهار گانه عبارتند از :

 

1.      کتاب، آیات متعددی از قرآن به گونه ای صریح و روشن بر این واجب الهی تصریح دارند از جمله :

 

الف) آیه ی شماره ی 71 سوره ی توبه :« مردان وزنان با ایمان یار و یاور یکدیگرند. امربه معروف ونهی از منکر می کنند و نماز را بر پا می دارند و زکات می دهند و خدا و رسولش را فرمانبرداری می نمایند. هم ایشان به زودی مشمول رحمت الهی می شوند . همانا که خداوند توانا و حکیم است

 

 

 این آیه در قرآن تنها آیه ای است که از اجرای اصل امر به معروف و نهی ازمنکر، «زنان» را در کنار مردان و پا به پای آن ها مکلف به انجام فریضه ی حیاتی امر به معروف و نهی از منکر می نماید و به صورت یک وظیفه ی همگانی آحاد زنان و مردان جامعه ی اسلامی را به طور یکسان مشارکت می دهد.

 

 

 

با توجه به این آیه ولایت شرعی خواه به معنای عهده داری و خواه به معنای دوستی از یک بار مفهومی سیاسی اجتماعی برخوردار بوده برای زنان همانند مردان ثابت شده است.

 

 و در این آیه حکم وجوب به صورت جر در قالب انشاء بیان شده و فرضیه ی امر به معروف و نهی از منکر در کنار اقامه ی صلاة و پیوند با خدا و ایفاء زکات یعنی زکات مادی و معنوی و در نهایت تسلیم و فرمانبرداری از اوامر رسول قرار گرفته، یعنی این همه احکام در چارچوب ترسیمی از ناحیه ی رسول خدا و برنامه ی ارائه شده از سوی او قرار می گیرد. چرا که تمامی اعمال در دل یک طرح منسجم و هدفمند جایگاه و کارآمدی خود را پیدا می کند و از هرج و مرج و سردرگمی نجات پیدا می کنند. رحمت و محبت الهی نیز شامل این کسان خواهد شد.

 

ب ) آیه ی 104 سوره ی مبارکه ی آل عمران : « باید از میان شما ( آحاد جامعه اسلامی چه زنان و چه مردان) دعوت به خوبی ها و ارزش ها بنمایند و از زشتی ها و بدی ها ممانعت به عمل آورند، همانا ایشان رستگارانند

 

نکته ی جالبی که در این آیه مطرح است خصلت گروهی و جمعی کسانی است که باید مبادرت به ایفای این وظیفه بنمایند آن هم به صورت جمعی هدفدار و دارای طرح و پرونده . ایشان همان امت، یعنی جامعه ای هستند که دارای اهداف مشترک هستند و به عنوان امت الگو مطرح هستند.

 

ج ) آیه ی 110 سوره ی مبارکه آل عمران : « شما بهترین امتی بودید که به نفع انسان ها و به خاطر آن ها ( ازمیان امت های دیگر) بیرون کشیده شدید ، که امر به معروف و نهی از منکر می نمایید و به خدا عشق می ورزید ..... »

 

این آیه انجام رسالت خطیر پیاده نمودن امربه معروف و نهی از منکر را برای امت مجری آن، نشانه ی شایستگی ویژه ی و الگو بودن و برتری آن ها را می شناسد و بهترین و محبوب ترین کار در نزد پروردگار را همین عمل می داند. چنین امتی پیشروان و هدایت گران راه رشد و سعادت انسان ها هستند که دیگران را از ضلالت، فساد و تبه کاری بر حذر می دارند.

 

2 – سنت : در متون روایی نیز به خصوص فراوانی برخورد می کنیم که احکام مختلف اصل امر به معروف و نهی از منکر را بیان داشته اند که از این جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:

 

الف ) امام علی (ع) می فرماید: « خداوند  ایمان را به منظور تطهیر و پاکسازی (انسان ها) از هر نوع شرک واجب نموده .... و امر به معروف ( کارهای پسندیده و دارای مصلحت) را به خاطر اصلاح توده ی مردم و نهی از منکر را (کارهای زشت و ناپسند که دارای مفسده برای فرد و جامعه هستند مانند انواع جرایم و جنایات و گناهان) به منظور بازداشتن افراد جامعه از سفاهت و بی خردی واجب نموده است

 

در این کلام کارکرد و نقش عملی امر به معروف و نهی از منکر و هدف از آن بیان شده است. هدف این فرضیه ی اجتماعی، پاسداری و حفاظت و گسترش ارزش ها و هنجارهای اجتماعی و واجبات و تکالیف الهی است که جملگی در بردارنده ی سعادت و مصلحت فرد و جامعه هستند. عمل به این فرضیه از ناحیه ی مکلفین واجد شرایط یعنی کسانی که معروف و منکر و شرایط افراد و اوضاع و احوال خارجی را می شناسند . سبب می شود که افراد کم خرد و هوسران موجبات سبط و گسترش فساد، گناه، جرم و جنایت در سطح اجتماع را فراهم نیاورند.

 

ب ) امام علی (ع) در کلام دیگری می فرمایند:« امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که بدترین و شرورترین افراد جامعه زمام امور شما را به دست خواهند گرفت و آن وقت هر چه قدر دعا کنید مستجاب نخواهد شد

 

پر واضح است هنگامی که افراد شایسته و صالح از مصادر امور و اداره ی جامعه کنار گذاشته شدند و جای خود را به افراد خطرناک و شرور و فاسد دارند. همین امر کلیه گسترش ظلم و ستم و جرم و جنایت و تجاوز و عدوان در سطح جامعه خواهد شد و دیگر زمینه ای برای اجرای سیاست جنایی اسلام در کنترل بزهکاری باقی نخواهد ماند.

 

در همین راستا امام صادق (ع) می فرمایند: « وای به احوال مردمی که با کنار گذاشتن و ترک امر به معروف و نهی از منکر تن به دین خدا نمی دهند..»

 

می دانیم که «ویل» کلمه عذاب است. بنابراین امام در این سخن قومی را که تارک فرضیه ی امر به معروف و نهی از منکر شده اند، مستحق عذاب الهی می داند. امام صادق (ع) در جای دیگری می فرمایند: « خداوند دشمن می دارد مومن ناتوانی را که دین ندارد از حضرت سوال شد که این شخص بی دین چه کسی است فرمود : « کسی از منکر نهی نمی کند»

 

امام باقر (ع) می فرمایند :« امر به معروف و نهی از منکر فرضیه ای است که به واسطه ی آن دیگر فرایض و واجبات الهی بر پا داشته می شوند

 

3 – حکم عقل : عقل سلیم نیز حکم می کند که اگر در کشتی جامعه هر کس به دلخواه خود خرابی به بار می آورد و حفره ای ایجاد کند، این کیان جامعه و کلیت پیکر اجتماع است که آماج مخاطره قرار می گیرد، چرا که در روابط اجتماعی هیچ فسادی در یک نقطه محبوس نمی شود و بال می گستراند و تکثیر می شود. هر جامعه ای از دو اقلیت و یک اکثریت تشکیل می شود. یک اقلیت که صالح هستند و مصلح می شوند که اینان کلید نجات و رستگاری خود و جامعه هستند.

 

اقلیت دیگری هستند که زود گند می گیرند و فاسد می شوند و به سرعت فساد را در جامعه منتشر نموده و جامعه ای را به گند می کشانند و تخم گناه، جرم، جنایت، فساد و تبه کاری را همه جا پراکنده می کنند و جامعه را به سرعت به سمت فساد سوق می دهند ، هر کدام از این دو اکثریت زمام امور جامعه را به دست گیرند و بر مقدّرات مردم مسلط شوند، جامعه را به همان سمت می کشانند و به حکم عقل سلیم اگر افراد نسبت به سرنوشت خود و جامعه بی تفاوت باشند و امر به معروف و نهی از منکر را که تجلی و تجسم مسئولیت پذیری، عهده داری و دلسوزی برای جامعه است کنار بگذارند، دیگر طبیعی است که اشرار بر جامعه مسلط شوند و تبه کاری رونق پیدا کند.

 

4 – اجماع :  همه ی علمای امت نیز بر این نظر اتفاق دارند که فرضیه ی امر به معروف و نهی از منکر، یک واجب الهی است که نباید ترک شود، هر چند در عینی بودن و یا کفائی بودن آن اختلاف کرده اند.

 

نقش نهاد امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از جرایم و کژروی ها و انحرافات اجتماعی در حدیثی از امام باقر (ع) چنین آمده است :« امر به معروف و نهی از منکر راه انبیاء و طریقه و شیوه ی خوبان است. واجبی بزرگ است که در پرتو آن سایر احکام و واجبات الهی برپا می شوند و راه ها امن می شود و تجارب و کسب و کار مردم حلال کشته، هر نوع ظلم و ستم رخت بر بسته و زمین رو به آبادانی و عمران گذاشته و از دشمنان دین انتقام گرفته می شود و تمامی کارها و امور جامعه رو به بهبودی و اصلاح می رود

 

با توجه به روایات فوق نکات زیادی در حدود جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در سیاست جنایی اسلام روشن می شود از جمله این که :

 

1.  امر به معروف و نهی ازمنکر به عنوان یک سیاست راهبردی و استراتژیک در تربیت و مدیریت سیاسی اجتماعی مطرح می شود که به کارگیری آن موجب پیشبرد اهداف و برنامه های سیاسی، اجتماعی،  تربیتی و فرهنگی مکتب اسلام است.

 

2.  پیاده شدن این اصل کلیدی، زمینه و بستر مناسبی برای پیاده شدن سایر نظام های اسلام از قبیل نظام تربیتی اخلاقی، عقیدتی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، حقوقی و ..... را فراهم می آورد.

 

3.  عمل به این فرضیه، امنیت را برای جامعه در تمامی ابعاد آن به دنبال می آورد. به عنوان مثال زنان و کودکان و افراد آسیب پذیر و به طور کلی تمامی آحاد جامعه بدون هیچ گونه خطری در کمال امنیت و آزارها می توانند در جامعه زندگی کنند و از تمامی مواهب و امکانات استفاده نمایند، بدون این که دچار بزه دیدگی شده و قربانی تجاوز و تعدی بزه کاران شوند.

 

4.  پیشرفت اجتماعی و اقتصادی را برای جامعه به دنبال داشته و کسب و کار و فعالیت های مفید اقتصادی در مجرای صحیح خود قرار می گیرند و عمران و آبادی و رفاه جامعه را به ارمغان می آورند.

 

5.  ستمگران و مجرمین و دشمنان دین و ملت(دشمنان داخلی و خارجی و کلیه ی جنایتکاران و تبهکاران) به مجازات اعمال خود می رسند و از زورگویی و تجاوز آنان منانعت به عمل می آید.


آخرین مطالب
» جدید ترین خبر ها
» اربعین حسینی
» عکس غذای نذری امام حسین
» فینال تنیس روی میز المپیک2016
» نکات تغذیه ای
» اخبار جدید فناوری
» جودو کاران کوچک
» ماه شعبان
» نوروز95
» انتخابات7 اسفند
» شعر برای دهه ی فجر
» اخبار
» دانلود نرم افزار آنتی ویروس و دانلود منیجر
» امام رضا مداحی
» جدید ترین اخبار فناوری
» اخبار ایران و جهان
» آخرین اخبار ایران
» دانلود مداحی های محمود کریمی
» اخبار ایران
» اخبار تکنولوژی

Design By : RoozGozar.com